Odakle su tvoji? Često pitanje, naizgled jednostavan odgovor... Jer svi smo od nekle došli. Pitanje je kada i odakle smo krenuli.
Ovih dana istraživao sam Mirjanino i moje poreklo, ne toliko pretke nego migraciju. Kako se desilo da smo se nas dvoje našli u Futogu...
Banjci: od Hercegovine, preko Tromeđe i Podgrmeča, do Futoga
Mirjanin otac je Branko Banjac, rođen 1948. godine u selu Gornji Bušević kod Krupe na Uni, u Bosni i Hercegovini.
Poreklo Banjaca iz ovog dela Bosanske Krajine može se pratiti zahvaljujući pre svega istraživanjima etnografa Milana Karanovića i Petra Rađenovića, koji su početkom XX veka obilazili krajiška sela i beležili porodična predanja. Banjci pripadaju velikoj grupi krajiških rodova koji slave Jovanjdan, što je ključna informacija u pratnji njihovih migracija (pošto postoje i Banjci rimo-katolici).
Starije poreklo Banjaca vezuje se za Banjane, oblast između današnjeg Nikšića i Bileće, na prostoru Stare Hercegovine i Crne Gore. I samo prezime Banjac može se tumačiti kao oznaka čoveka poreklom iz Banjana. Tokom velikih seoba nakon osmanskog osvajanja Hercegovine u XV veku, stanovništvo se pomeralo prema zapadu, preko Zmijanja i severne Dalmacije (Petar Rađenović, u opisu stanovništva Bjelajskog polja, spominje da su došli iz okoline Imotskog, u XVI veku), prema Tromeđi.
Jedna od važnih istorijskih stanica njihovih seoba bila je oblast manastira Rmanj, današnjeg Martin Broda, na Tromeđi Bosne, Like i Dalmacije. Iz oblasti Unca i Rmnja Banjci su se dalje širili prema Bjelajskom polju, a odatle po Pounju i Podgrmeču. Jedna grana doselila se u Gornji Bušević, gde su živeli na zemlji begova Badnjevića. Kao kmetovi obrađivali su zemlju koja je, nakon ukidanja starih agrarnih odnosa i agrarne reforme započete 1919. godine, prešla u vlasništvo seljačkih porodica. Agrearna reforma je bio veliki poduhvat Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, oduzimanja zemlje begovima i deljenja zemlje kmetovima, čime se završio feudalni sistem u tim krajevima. U Buševiću su Banjci formirali i svoju porodičnu grupu kuća, Banjčev kraj ili kosu.
Tu je 1948. godine rođen Branko Banjac. Ali ni za njegovu generaciju Bušević nije bio poslednja stanica. Branko i Milka su više godina radili u Vindišgarstenu u Austriji, a 1979. godine kupili su kuću u Futogu i tamo se sa porodicom trajno nastanili.
Tako se put ove grane Banjaca može pratiti kroz više vekova:
Vojnovići: Dalmacija – Lika – Bosanska Krajina – Futog
Mirjanina majka je Milka Vojnović, udato Banjac, rođena 1951. godine u selu Donji Dubovik kod Krupe na Uni, u Bosni i Hercegovini.
Vojnovići su se u Mazin u Lici doselili iz severne Dalmacije između 1699. i 1712. godine, odnosno između oslobađanja Like od Osmanlija i prvog popisa koji su sprovele austrijske vlasti. U tom popisu se, između ostalog, navodi da je zastavnik Mazina bio Grube Vojnović. Vojnovići su se u ovom kraju vremenom toliko razgranali da su formirali čitave zaseoke, među kojima je bila i Draga Vojnovića.
Prema starom predanju koje je zabeležio krajiški sveštenik i etnograf Petar Rađenović, u Liku su došla tri brata: Vojin, Karan i Grubiša. Od njih su, prema predanju, nastala tri velika krajiška prezimena: Vojnovići, Karanovići i Grubišići. Zajednički trag njihovog mogućeg porekla ostao je i u krsnoj slavi Đurđevdanu.
Lika je bila krševita i siromašna zemlja, pa su se Vojnovići, poput mnogih drugih ličkih porodica, u talasima selili preko Une u plodniju Bosansku Krajinu. Jedan od značajnih perioda tih seoba bio je nakon ustanka 1875–1878. i austrougarske okupacije Bosne i Hercegovine 1878. godine. Deo Vojnovića tada se naselio kao feudalni kmetovi u Donjem Duboviku, na posedima begova Krupića (selo se pre 1918. zvao Alibegov Dubovik, po vlasniku zemlje Alibegu Krupiću/Arnautoviću). Zemlja na kojoj su živeli i koju su obrađivali kasnije je, kroz agrarnu reformu započetu 1919. godine, prešla u vlasništvo seljaka.
Tu je nekoliko generacija kasnije rođena Milka. Ali ni Donji Dubovik nije bio poslednja stanica ove porodične seobe. Nakon više godina rada u Austriji, u Vindišgarstenu, porodica je 1979. godine došla u Futog, gde je kupila kuću i trajno se nastanila.
Tako se put ove grane Vojnovića, koliko ga za sada možemo pratiti, proteže kroz gotovo tri veka: severna Dalmacija – Mazin u Lici – Donji Dubovik u Bosanskoj Krajini – Vindišgarsten u Austriji – Futog.
Prema mojim istraživanjima, nije moguće pratiti dalje ovu lozu Vojnovića od 1700 godine, iako Vojnovića ima i u Crnoj Gori/Staroj Hercegovini, i povezano je sa plemenom Drobnjaka (Đilasi su Vojnovići starinom). No Vojnovići u tim krajevima slave Nikoljdan kao krsnu slavu, i nema istorijskih podataka o mogućoj seobi iz Hercegovine.
Beređiji: od Zakarpatja preko Donje zemlje do Futoga
Moj otac je Stevan Beređi, rođen 1950. godine u Futogu kod Novog Sada.
Beređiji su Slovaci, a mogući trag njihovih starijih seoba vodi daleko na severoistok nekadašnje Ugarske. Samo prezime pruža zanimljiv trag. Slovački oblik je Beredi, srpski Beređi, dok se u starijim ugarskim dokumentima sreće oblik Beregyi. Postoji teorija da prezime označava čoveka poreklom iz Berega, Beregovo, istorijske oblasti čiji se veliki deo danas nalazi u Zakarpatju, na zapadu Ukrajine, uz granicu sa Mađarskom.
Moguće je da početak seobe Beređija treba tražiti u vremenu Rakocijeve bune 1703–1711. godine. Posle Satmarskog mira, počinje veliki talas seoba iz Zakarpatja prema Donjoj zemlji, gde su ih čekale plodna zemlja i povoljniji uslovi naseljavanja. Porodično predanje govori o dolasku iz severoistočnih krajeva nekadašnje Ugarske i životu „po pustarama Mađarske“. Kiškereš, koji su slovački evangelici organizovano naselili 1718. godine (doseljavanje pod plemićkom porodicom Vajtaj), mogao je biti jedna od stanica na tom putu, druge opcije su pustare oko Pešte - Asoda i Čemera.
Pošto pustare posle generacije ili dve postaju prenaseljene, i nedostaje zemlje, moji Beređiji ponovo podižu sidro i kreću dalje na jug, prateći novu seobu Slovaka, posle 1750. Sledeći važan trag vodi u Selenču u Bačkoj. Veza sa Selenčom posebno je zanimljiva jer je jedna grana naše porodice povezana sa Andrejem Beređijem, kasnijim biskupom Slovačke evangeličke crkve, za čiju porodicu postoji podatak da se iz Selenče preselila u Erdevik. To još ne dokazuje da je i moja direktna linija prošla kroz Selenču, ali porodična veza čini ovu stanicu mnogo značajnijom od običnog pojavljivanja istog prezimena.
Dalji trag moje porodice sigurno nalazim u Silbašu. Slovaci su se tamo u većem broju trajno naseljavali početkom XIX veka, a od 1818. godine postoje njihove matične knjige i slovačka škola. U Silbašu je porodica dočekala Drugi svetski rat. Na spomeniku palim borcima u centru sela nalazi se ime mog pradede Janka Beređija. Njegova supruga Kata Beređi ostala je sa decom Mišom, Katom, Jankom, Samom i Danilom.
Posle rata Kata je sa decom iz Silbaša doseljena u Futog, kao porodica poginulog partizana, u okviru posleratne kolonizacije 1945/46, na švapsko imanje. Najstariji među decom bio je Janko, moj deda. U Futogu je porodica nastavila život, a tamo se 1950. godine rodio moj otac Stevan.
Za sada bih, dakle, porodični put zapisao:
Melegovi: od slovačkih seoba do Fruške gore i Futoga
Moja majka je Mara Beređi, devojački Meleg, rođena 1952. godine u Lugu na Fruškoj gori. Njeni roditelji bili su Ondriš i Zuza Meleg, takođe rođeni u Lugu.
Lug je jedno od najmlađih slovačkih naselja u Vojvodini. Nastao je početkom XX veka, kada su Prvi Slovaci u Lug dolazili su kao sezonski radnici na krčenje šuma kneževske porodice Odescalchi na Fruškoj gori, da bi se deo njih kasnije tu trajno nastanio, kupio zemlju i osnovao svoja domaćinstva. Kao godina nastanka naselja uzima se 1902. godina.
Porodična predaja kaže da su se tamo preselili iz Bačkog Petrovca. Prezime Meleg potvrđeno je među tamošnjim Slovacima još krajem XIX veka, pre nastanka Luga. U Bački Petrovac Slovaci su počeli organizovano da se doseljavaju 1745. godine, u vreme velikih seoba iz severnih krajeva tadašnje Ugarske prema takozvanoj Donjoj zemlji. Ono što znamo jeste da je prezime među vojvođanskim Slovacima prisutno već krajem XVIII veka. Ondrej Meleg je 1795. godine zabeležen među slovačkim evangelističkim porodicama u Velikom Bečkereku, današnjem Zrenjaninu.
Veliki deo doseljenika poticao je iz Novohradske i Hontske oblasti, na prostoru današnje južne i srednje Slovačke, dok su pojedine porodice vodile poreklo i iz drugih slovačkih krajeva, kao što je okolina Zvolena. Pokretali su ih nedostatak zemlje, siromaštvo i feudalne obaveze, ali kod evangelika i verski pritisci. Na jugu su ih čekali slabo naseljeni krajevi i mogućnost da dođu do zemlje i stvore nova domaćinstva. Odakle je porodica Meleg krenula seobu nije poznato.
Zanimljivo je i samo prezime Meleg. Reč meleg na mađarskom znači „topao“, ali postoji još jedan trag koji mi je posebno interesantan. U južnom delu srednje Slovačke, upravo u širem području iz kojeg su se Slovaci doseljavali u Petrovac, nalazi se današnje selo Teplý Vrch. U srednjovekovnim izvorima zabeleženo je kao Melechdyhegy, a 1427. godine jednostavno kao Meleg. Kasnije je nosilo ime Meleghegy, sve dok 1948. nije dobilo današnje slovačko ime Teplý Vrch, što doslovno znači „Topli vrh“. Zato postoji zanimljiva mogućnost da prezime Meleg nije samo mađarskog jezičkog porekla, već da je možda povezano sa mestom iz kojeg je neka starija grana porodice potekla.
Moj deda Ondriš i baka Zuza već su rođeni u Lugu, jednom od najmlađih slovačkih naselja u Vojvodini. Tu su zasnovali porodicu, a među njihovom decom bila je i moja majka Marija. Marija je odrasla u Lugu, a 1972. godine udala se za Stevana Beređija i preselila u Futog. Tako se njena porodična seoba nastavila još jednom etapom, sa Fruške gore u Bačku.
Središnja Slovačka → Meleg, današnji Teplý Vrch (?) → Bački Petrovac → Lug → Futog (1972).
Razni putevi, jedan cilj
Četiri porodice, četiri puta. Jedni su dolazili iz krajiških planina preko Une, drugi iz Like, a dve slovačke grane spuštale su se sa severa prema Donjoj zemlji. Neke od tih seoba pokretali su ratovi, neke glad za zemljom, neke posao, a neke odluke država koje su menjale granice i preseljavale ljude.
Na kraju su se svi ti putevi, posle nekoliko vekova kretanja, ukrstili u jednom mestu – u Futogu. Tu su se 1972. spojile linije Beređija i Melegovih, a 1979. stigle su i linije Banjaca i Vojnovića. Te linije su se spojile 1998. godine, brakom Mirjane i mene.
I tako odgovor na jednostavno pitanje „Odakle su tvoji?“ više nije tako jednostavan. Možda je najtačnije reći: od mnogih mesta, ali su se njihovi putevi sreli ovde.
Biblija je puna ljudi u pokretu. Avram napušta svoju zemlju ne znajući kuda ide. Jakov odlazi i vraća se. Izrael živi kao stranac, odlazi u ropstvo i vraća se iz izgnanstva. Čak i za ljude vere Poslanica Jevrejima kaže da su priznali da su „stranci i došljaci na zemlji“ (Jevrejima 11:13).
„Odakle su tvoji?“
Mogu da odgovorim imenima sela i krajeva. Banjani, Rmanj, Bušević, Mazin, Dubovik, Zvolen, Bereg, Petrovac, Lug, Selenča, Silbaš, Futog... Ali kao hrišćanin znam da ni Futog nije konačan odgovor.
„Jer ovde nemamo trajnog grada, nego tražimo onaj koji će doći.“
Jevrejima 13:14
Mi smo samo jedna generacija na putu. Iza nas su putevi kojima su hodali naši preci. Ispred nas su putevi kojima će hodati naša deca. A naš pravi dom nije samo mesto iz kojeg smo došli, niti mesto u kojem smo se nastanili, nego mesto prema kojem idemo.
Beređi Dušan Bera
Нема коментара:
Постави коментар